Hallux Rigidus – Oorzaken, Symptomen & Behandeling

Wat is hallux rigidus?

Hallux rigidus — letterlijk ‘stijve grote teen’ — is een degeneratieve gewrichtsaandoening (artrose) van het eerste metatarsofalangeale gewricht (MTP-1), het basisgewricht van de grote teen. Het is na de knie en de heup een van de meest voorkomende locaties van artrose in het menselijk lichaam en de meest frequente artrotische aandoening van de voet.

Bij hallux rigidus slijt het kraakbeen dat de gewrichtsoppervlakken van het eerste middenvoetsbeentje en de grondfalanx van de grote teen bedekt geleidelijk. Naarmate het kraakbeen dunner wordt, reageren de botranden met de vorming van botuitsteeksels (osteofyten). Deze osteofyten beperken de beweeglijkheid van het gewricht steeds meer, totdat de grote teen nauwelijks nog kan buigen — vandaar de benaming ‘rigidus’.

De aandoening komt vaker voor dan vaak gedacht: zij treft naar schatting 2 tot 10 procent van de bevolking boven de 50 jaar, met een lichte oververtegenwoordiging bij mannen. Bij FootFlow in Zwevegem onderzoekt en behandelt podoloog Marie Roelstraete regelmatig patiënten met hallux rigidus uit de regio Zwevegem, Kortrijk en omstreken.

Oorzaken

De precieze oorzaak van hallux rigidus is niet altijd eenduidig vast te stellen. Doorgaans gaat het om een samenspel van meerdere factoren:

Biomechanische overbelasting. Het eerste MTP-gewricht speelt een cruciale rol tijdens de afzetfase van het stappen: het moet op dat moment het volledige lichaamsgewicht dragen terwijl de grote teen dorsaalflecteert (omhoog buigt). Bij een afwijkende voetmechanica — zoals een te lang eerste middenvoetsbeentje (metatarsus primus elevatus), overpronatie of een afwijkende afwikkeling — wordt dit gewricht buitensporig belast, waardoor het kraakbeen versneld slijt.

Trauma. Een doorgemaakte blessure aan de grote teen, zoals een stubtrauma, een turf toe (hyperextensietrauma) of een fractuur in of rond het gewricht, kan het kraakbeen beschadigen en artrose op gang brengen. Dit verklaart waarom hallux rigidus soms op relatief jonge leeftijd voorkomt.

Erfelijke aanleg. De anatomie van de voet — met name de lengte van het eerste middenvoetsbeentje, de vorm van het gewrichtsoppervlak en de dichtheid van het kraakbeen — is deels genetisch bepaald. Familiale clustering van hallux rigidus is beschreven in de medische literatuur.

Inflammatoire aandoeningen. Jicht en reumatoïde artritis kunnen het gewrichtskraakbeen aantasten en het artrotisch proces versnellen.

Overgewicht. Extra lichaamsgewicht verhoogt de belasting op het gewricht bij elke stap en draagt bij aan versnelde slijtage.

Schoeisel. Schoenen met een te flexibele zool dwingen het gewricht bij elke stap maximaal te buigen, wat de slijtage bevordert. Omgekeerd bieden schoenen met een te stijve en te hoge hak onvoldoende ruimte voor de grote teen.

Symptomen

Hallux rigidus ontwikkelt zich doorgaans geleidelijk over een periode van maanden tot jaren. De symptomen variëren naargelang het stadium van de aandoening:

Vroeg stadium (hallux limitus):

• Stijfheid van de grote teen, vooral ‘s ochtends en na een periode van inactiviteit.
• Pijn bij het buigen van de grote teen, met name bij de afzetfase van het stappen.
• Lichte zwelling rond het gewricht na belasting.
• Pijn die verergert bij vochtig en koud weer.

Gevorderd stadium (hallux rigidus):

• Toenemende bewegingsbeperking: de grote teen kan steeds minder ver omhoog buigen. Normaal bedraagt de dorsaalflexie 60 tot 90 graden; bij hallux rigidus kan deze beperkt zijn tot minder dan 30 graden.
• Voelbare en zichtbare botuitsteeksels (osteofyten) op de bovenzijde van het gewricht, waardoor de teen er verdikt uitziet.
• Pijn bij het dragen van schoenen die druk uitoefenen op de bovenkant van het gewricht.
• Compensatoir looppatroon: patiënten gaan onbewust over de buitenrand van de voet afwikkelen om het pijnlijke gewricht te ontzien. Dit kan secundaire klachten veroorzaken aan de laterale voetrand, de enkel, de knie of de heup.
• Pijn in rust bij gevorderde artrose.

Eindstadium:

• Vrijwel volledige stijfheid van het gewricht.
• Constante pijn, ook in rust.
• Ernstige functionele beperking bij het lopen.

Risicofactoren

De belangrijkste risicofactoren voor hallux rigidus zijn:

• Leeftijd: de aandoening komt het vaakst voor boven de 50 jaar, maar kan al vanaf 30 jaar optreden.
• Geslacht: mannen worden iets vaker getroffen dan vrouwen, in tegenstelling tot hallux valgus.
• Familiale voorgeschiedenis: erfelijke aanleg speelt een rol bij de voetanatomie.
• Eerder trauma aan de grote teen: stubtrauma’s, sportletsels of fracturen.
• Biomechanische afwijkingen: een lang eerste middenvoetsbeentje, platvoeten of overpronatie.
• Intensieve sportbeoefening: sporten met herhaalde belasting op het eerste MTP-gewricht (hardlopen, voetbal, dans).
• Beroepsmatige belasting: beroepen die veel hurken of knielen vereisen.
• Jicht of reumatoïde artritis: inflammatoire gewrichtsaandoeningen.
• Overgewicht: verhoogde gewrichtsbelasting.

Wat kunt u zelf doen?

Verschillende maatregelen kunnen helpen om de klachten te beheersen en de progressie te vertragen:

Pas uw schoeisel aan. Kies schoenen met een stijve zool, bij voorkeur met een afgeronde voorzool (rocker bottom). Deze zoolconstructie neemt de afwikkeling over de grote teen over, waardoor het gewricht minder belast wordt. Zorg voor een ruime teenbox die geen druk uitoefent op de bovenkant van het gewricht. Vermijd schoenen met flexibele zolen en hoge hakken.

Gebruik ijs bij acute opflakkeringen. Leg een koelpack (omwikkeld met een dunne handdoek) gedurende tien tot vijftien minuten op het gewricht bij pijn of zwelling. Herhaal dit twee tot drie keer per dag.

Neem ontstekingsremmers indien nodig. Bij acute pijnopstoten kan een korte kuur met niet-steroïdale anti-inflammatoire middelen (NSAID’s) verlichting bieden. Overleg hierover met uw huisarts of apotheker.

Vermijd activiteiten die het gewricht zwaar belasten. Beperk activiteiten die de grote teen dwingen maximaal te buigen, zoals hardlopen op oneffen terrein, hurken of op de tenen staan. Alternatieve sporten zoals fietsen en zwemmen belasten het gewricht minimaal.

Voer zachte mobilisatieoefeningen uit. Zolang het gewricht nog enige beweeglijkheid heeft, kunnen zachte buig- en strekoefeningen helpen de resterende mobiliteit te behouden. Forceer het gewricht nooit voorbij de pijngrens.

Gebruik een contrastbad. Wissel een warm voetbad (drie minuten) af met een koud voetbad (een minuut), vijf keer na elkaar. Dit stimuleert de doorbloeding en kan de stijfheid verminderen.

Behandeling bij FootFlow

Bij FootFlow in Zwevegem stelt podoloog Marie Roelstraete een behandelplan op dat gericht is op het ontlasten van het aangetaste gewricht, het verminderen van pijn en het optimaliseren van het looppatroon.

Biomechanisch onderzoek. Een grondig biomechanisch onderzoek brengt de mate van bewegingsbeperking, de ernst van de artrose en de gevolgen voor het looppatroon in kaart. Podoloog Marie Roelstraete beoordeelt de beweeglijkheid van het eerste MTP-gewricht, analyseert de voetstand en het afwikkelpatroon, en voert een dynamische drukplatmeting uit om de belastingsverdeling objectief vast te stellen.

Steunzolen op maat. De steunzolen voor hallux rigidus zijn specifiek ontworpen om het gewricht te ontlasten. Ze bevatten doorgaans:

• Een stijve zoolplaat (carbon of kunststof) onder het eerste MTP-gewricht die de buigbeweging beperkt en het gewricht ontziet.
• Een Morton-extensie die de afwikkeling van de voet stuurt en de druk op het gewricht vermindert.
• Correctie van eventuele bijkomende biomechanische afwijkingen zoals overpronatie.

Schoeiseladvies. Podoloog Marie Roelstraete adviseert u over schoenen die optimaal samenwerken met de steunzolen. Schoenen met een rocker-zool en een ruime teenbox zijn doorgaans het meest geschikt.

Oefentherapie. Een gepersonaliseerd oefenprogramma ondersteunt het behoud van de resterende gewrichtsmobiliteit en versterkt de omliggende musculatuur.

Opvolging. Regelmatige controles zijn essentieel om de evolutie van de aandoening te monitoren en de behandeling bij te sturen. Podoloog Marie Roelstraete evalueert het effect van de steunzolen en past deze aan indien nodig.

Wanneer naar de huisarts?

Raadpleeg uw huisarts of een specialist wanneer:

• De pijn en stijfheid ondanks steunzolen en aangepast schoeisel aanhouden of toenemen.
• Het gewricht rood, warm en gezwollen is, wat kan wijzen op een jichtaanval of een acute ontsteking.
• De bewegingsbeperking zo ernstig is dat u niet meer normaal kunt lopen.
• U compensatoire klachten ontwikkelt in de enkel, knie, heup of rug door het ontzien van het gewricht.
• U overweegt chirurgisch ingrijpen en een doorverwijzing naar een orthopedisch chirurg wenst.
• U een systemische gewrichtsaandoening vermoedt (jicht, reumatoïde artritis) die een specifieke medische behandeling vereist.

Podoloog Marie Roelstraete bij FootFlow in Zwevegem werkt nauw samen met huisartsen en orthopedische chirurgen in de regio Kortrijk om een gecoördineerde zorg te bieden. Bij een vermoeden van hallux rigidus is een vroegtijdige diagnose en behandeling belangrijk om de progressie te vertragen en uw levenskwaliteit te bewaren. Neem contact op met FootFlow voor een afspraak.